Яңауыл районында гәрәйҙәр йыйылды

Июль аҙағында Яңауыл районы Түбәнге Сат ауылына төрлө төбәктәрҙән ҡунаҡтар йыйылды. Бында Гәрәй ырыуының йыйыны уҙҙы.

Боронғо замандарҙа бындай йыйылыштарҙа община тормошоноң мөһим мәсьәләләре хәл ителгән: һуғыш иғлан итеү һәм солох төҙөү, йола хоҡуғы һәм шәриғәт нормалары үтәлешен күҙәтеү, эске һәм ҡәбилә-ара бәхәстәрҙе, ғаилә-никах мөнәсәбәттәре... Бынан тыш, аҫаба ерҙәрҙең сиктәре, йәйләү маршруттары билдәләнгән һәм асыҡланған, көтөүлектәр, урман, солоҡ, сабынлыҡ һәм балыҡ тотоу урындары бүленгән һ.б.

Түбән Сатта ла гәрәйҙәр мөһим мәсьәләләрҙе хәл итте, күңел дә асты, уйындар ҙа ойошторолдо. Урындағы халыҡ изге тип һанаған шишмә янындағы ҙур болон төрлө быуын вәкилдәре өсөн аралашыу урыны булып торҙо.
Күләмле сара тамамлан-ғандан һуң, Яңауыл районының гәрәйҙәр ырыуы башлығы Диниә Шәмсетдинова кешеләргә уларҙың тамырҙары хаҡында ысынбарлыҡты нисегрәк еткереү тураһында оҙаҡ уйланғанын әйтте. Ысынлап та, мәсьәлә еңелдәрҙән түгел. Һәм ул тормошҡа ашырылды. Был эштә Светлана Хашимова төҙөгән Түбәнге Сат ауылы шәжәрәһе лә ярҙам итте, ә заказсы хәҙерге Татарстанда йәшәүсе Глүҙә Ғәлимова булды.
Радик Бәхтиев, Гәрәй ырыуы башлығы, төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының «Без башкортлар» хәрәкәте етәксеһе:

- Гәрәй тамырҙары менән мең йыл элек Евразия киңлектәрендә күсенеп йөрөгән боронғо төрки киреит ҡәбиләләренә барып тоташа. Әммә беҙҙең тарих тағы ла ғәжәплерәк: һуңғы генетик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, ҡанда төньяҡ, скандинав өлөшө лә бар. НК-генеалогия ата-бабаларыбыҙҙың бер өлөшөн Дания викингтары менән бәйләй, улар үҙ ваҡытында төрки ҡәбиләләр менән ҡушылып, уникаль генотип булдыра, уны беҙ бөгөн Гәрәй ырыуы тип атайбыҙ. Беҙ – яугирҙәр һәм дала кешеләре тоҡомдары, уларҙың юлы континенттың яртыһын киҫеп үткән. Гәрәй ырыуы бөйөк башҡорт милләтенең бер өлөшө һәм Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында төплө бағанаһы. Беҙ

Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы аппараты эше сиктәрендә төньяҡ-көнбайыш башҡорттары диалектында һөйләшкән һәр кем берҙәм башҡорт милләте менән өҙлөкһөҙ бәйләнешен тойһон өсөн тырышабыҙ. Беҙ үҙенсәлектәребеҙҙе һәм бай тарихыбыҙҙы дөйөм республика мәҙәни кодына берләштерергә; нәҫелдәр өсөн данлы ата-бабаларыбыҙҙың телен, йолаларын һәм исемдәрен һаҡлап ҡалырға тейешбеҙ. Башҡорттар быуаттар буйына толерантлығы һәм башҡа дингә ҡарата түҙемлелеге менән дан тотҡан. Беҙ үҙ тарихыбыҙ менән көстөң берҙәмлектә булыуын иҫбатлайбыҙ.
Глюда Ғәлимова, Түбәнге Сатта тыуып үҫкән, сараның бағыусыһы:

– Оҙаҡ йылдар Мортазин-дарҙың шәжәрә ағасын төҙөргә хыялландым. Былтыр йыл аҙағында Светлана Хашимова етәкселегендә күләмле эш башланды. Был бик ҙур хеҙмәт булды. Асыштарҙан, ә улар күп ине, мине шатлыҡ хисе биләп алды, йәнем йырланы. Мин бер ҡасан да үҙемде гәрәйле тип уйламай инем. Тик архив документтарында асыҡланыуынса, беҙ – саф ҡанлы башҡорттар икәнбеҙ. Был минең өсөн көтөлмәгән асыш булды, сөнки атай һәр ваҡыт, беҙ татарҙар, тип әйтте. Баҡтиһәң, беҙҙең ата - бабаларыбыҙ аҫаба ерҙәрҙең хужалары булған. Ҡорбанбикә өләсәй яғынан беҙ мулла Бикташтың вариҫтары. Ул мөхтәсиб була. Моғайын, ата-бабаларыбыҙ Түбәнге Сатҡа Шулғандан килгәндер. Был тарихтарҙа юҡ, әммә үҙ эшенең фанаты Светлана Фәнил ҡыҙы быға дәлил тапты.

Светлана Хашимова, тыуған яҡты өйрәнеүсе:

– Был проект минең өсөн үҙенсәлекле булды. Беренсенән, масштабы: 11 быуын. Икенсенән, ғәжәп демографик деталь — бер быуын вәкилдәре араһындағы ваҡыт айырмаһы 66 йәшкә етә. Һигеҙенсе быуынға еткәс, уның һаны менән хайран ҡалдым: был тармаҡта бер юлы 115 кеше йыйылды. Был үҙенсәлекле йылъяҙма булып сыға, уны тулыһынса күрергә мөмкин.
Кем һоҡландырҙымы? «Гәрәй» томында 1844 йыл өсөн X Башҡорт кантоны хеҙмәткәрҙәренең исемлеге бар. Түбәнге Саттан исемлеккә 69 кеше инә. Был һан ауыл халҡының юғары мобилизацияға әҙерлеге һәм яуаплылығы хаҡында һөйләй. 1844 йылға бишәр тапҡыр хеҙмәттә булған 11 «ветеран» айырыуса иғтибарға лайыҡ. Улар араһында Мортазиндарҙың алыҫ ата-бабаһы Абдуллатиф Абдулғафаров та бар. Уның хеҙмәт исемлеге һоҡландыра: ул губерна эсендә генә түгел, ә унан ситтә лә хеҙмәт итә, дәүләт бурыстарын үтәй.

Тел тураһында

Тыуған яҡты өйрәнеүсе әйтеүенсә, күптәрҙә Башҡортос-тандың төньяҡ-көнбайышы — татар телле төбәк тигән стереотип барлыҡҡа килгән. Светлана Хашимова был фекер менән ҡәтғи риза түгел. «Мин үҙем башҡорт теленең уникаль диалектында үҫтем, уны аҫаба башҡорттарҙың, был ерҙәрҙең аҫаба хужаларының тоҡомо булараҡ һаҡлайым», - ти ул.
«Глюда Ахун ҡыҙы Ғәлимова, сығышы менән Башҡортостандың Түбәнге Сат ауылынан, Әммә күп йылдар Татарстанда йәшәй. Әлбиттә, башҡа тел мөхитендә оҙаҡ йәшәү уның телмәренә йоғонто яһай, - тип дауам итә тыуған яҡты өйрәнеүсе. - Ул миңә шәжәрә төҙөүҙе һорап мөрәжәғәт иткәндә, үҙенең боронғо башҡорт Гәрәй ырыуына ҡарауын да белмәне. Тикшеренеүҙәрем бөтәһен дә урынға ҡуйҙы: Түбәнге Сат — ысын башҡорт ауылы. ГлюдаАхун ҡыҙы һәм уның бөтә ҙур ғаиләһе был фактты ғорурлыҡ менән ҡабул итә. Ахыр сиктә, үҙ тамырҙарыбыҙҙы белеү беҙҙе бары тик үҙ шәхесебеҙҙе тәрәнерәк аңларға һәм тарихҡа ҙур ихтирам менән ҡарарға ярҙам итә».
Йыйынға килгәндә, бына нимә әйтергә теләйем: ауыл халҡы өсөн сараны матур үткәреү генә мөһим түгел. Ул әле бик йөкмәткеле лә килеп сыҡты. Йыйын башланыр алдынан уҡ мәрхүмдәр хөрмәтенә доғалар уҡылды, шулай уҡ ҡорбан килтерелде. Һуңыраҡ ҡорбан һарығы итенән бөтәһе өсөн дә тәмле пылау әҙерләнде. Йыйын халыҡты тағы ла нығыраҡ берләштерҙе, тип әйтер кәрәк. Ойоштороусылар әйтеүенсә, староста Марс Мөғәлимовтың өлгөһө йоғошло булған икән. Һәм һәр кем үҙ өлөшөн индерергә тырышҡан был матур сараға.

Белешмә. Гәрәй ырыуы башҡорттары Башҡортостандың төнъяҡ-көнбайыш өлөшөндә йәшәй. Улар төйәк иткән ерҙәр бөгөн республиканың Краснокама, Яңауыл, Ҡалтасы, Илеш, Тәтешле райондарына инә. Шулай уҡ Гәрәй башҡорттары хәҙерге Татарстандың Аҡтаныш районында ла бар. Унда Иҫке һәм Яңы Балтас, Иҫке Теләкәй, Шәрип, Ҡуян, Аҡтанышбаш, Ирмәш, Әзәкүл, Илсебай, Уразай, Таҡталасыҡ, Ямалы, Түбәнге Гәрәй ауылдарында Гәрәй ырыуы башҡорттары көн итә.