Яугирҙар тоҡомдары

Яңауыл районы Түбәнге Сат ауылына тирә-яҡтан

Һәм төрлө төбәктәрҙән ҡунаҡтар йыйылды. Бында Гәрәй ырыуының йыйыны уҙҙы. Борон был йыйылыштарҙа община тормошоноң мөһим мәсьәләләре хәл ителгән: һуғыш иғлан итеү һәм солох төҙөү, йола хоҡуғы һәм шәриғәт нормалары үтәлешен күҙәтеү, эске һәм ҡәбилә-ара бәхәстәрҙе, шулай уҡ ғаилә-никах мөнәсәбәттәрен (шул иҫәптән барымта һәм ҡарымта мәсьәләләрен) хәл итеү ҡаралған, бынан тыш, аҫаба ерҙәрҙең сиктәре, йәйләү маршруттары билдәләнгән һәм асыҡланған, көтөүлектәр, урман, солоҡ, сабынлыҡ һәм балыҡ тотоу урындары бүленгән һ.б.  Түбән Сатта ла гәрәйҙәр мөһим мәсьәләләрҙе хәл итте, күңел дә асты, уйындар ҙа ойошторолдо. Урындағы халыҡ изге тип һанаған шишмә янындағы ҙур болон төрлө быуын вәкилдәре өсөн аралашыу урыны булып торҙо.

Һуңынан, күләмле сара тамамланғандан һуң, Яңауыл районының гәрәйҙәр ырыуы башлығы Диниә Шәмсетдинова кешеләргә уларҙың тамырҙары хаҡында ысынбарлыҡты нисегрәк еткереү тураһында оҙаҡ уйланғанын әйтте. Ысынлап та, мәсьәлә еңелдәрҙән түгел ине. Һәм ул тормошҡа ашырылды. Был эштә Светлана Хашимова төҙөгән Түбәнге Сат ауылы шәжәрәһе лә ярҙам итте*, ә заказсы хәҙерге Татарстанда йәшәүсе Глюда Ғәлимова булды.

Радик Бәхтиев, Гәрәй ырыуы башлығы, төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының «Без башкортлар» хәрәкәте етәксеһе:

- Яңауыл районы хакимиәтенә төп ойоштороу йөкләмәһен үҙ өҫтөнә алғандары, ысын халыҡ тантанаһы өсөн шарттар булдырғандары өсөн рәхмәт белдерәм. Тап ошондай урындағы власть ярҙамы мәҙәни мираҫыбыҙҙы һаҡлап ҡалырға һәм тапшырырға мөмкинлек бирә. Йыйында иң мөһиме - йәштәрҙең күҙҙәре янып тороуын, өлкәндәрҙе ихтирам итеүен һәм һәр кемдең дөйөм эшкә үҙ өлөшөн индерергә әҙер булыуын күрҙек.

Гәрәй ырыуының ата-бабалары һәр ваҡыт беҙҙең әхлаҡи ориентир булһын, ә был байрам кландың сикһеҙ тарихы сылбырында тағы ла бер ныҡлы звено булһын.

Беҙҙең «Гәрәй» исеме тамырҙары менән мең йыл элек Евразия киңлектәрендә күсенеп йөрөгән боронғо төрки киреит ҡәбиләләренә барып тоташа. Әммә беҙҙең  тарих тағы ла ғәжәплерәк: һуңғы генетик тикшеренеүҙәр күрһәтеүенсә, ҡанда төньяҡ, скандинав өлөшө лә бар.

НК-генеалогия ата-бабаларыбыҙҙың бер өлөшөн дат викингтары менән бәйләй, улар үҙ ваҡытында төрки ҡәбиләләр менән ҡушылып, уникаль генотип булдыра, уны беҙ бөгөн Гәрәй ырыуы тип атайбыҙ. Беҙ – яугирҙар  һәм далалыларҙың тоҡомдары, уларҙың юлы континенттың яртыһын киҫеп үткән. Беҙ — бөйөк башҡорт милләтенең бер өлөшө, Һәм Гәрәй ырыуы Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышында уның данлы бағаналарының береһе булып тора. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы аппараты эше сиктәрендә төньяҡ-көнбайыш башҡорттары диалектында һөйләшкән һәр кем берҙәм башҡорт милләте менән өҙлөкһөҙ бәйләнешен тойһон өсөн тырышабыҙ. Беҙ үҙенсәлектәребеҙҙе һәм бай тарихыбыҙҙы дөйөм республика мәҙәни кодына берләштерергә тейешбеҙ, нәҫелдәр өсөн данлы ата-бабаларыбыҙҙың телен, йолаларын һәм исемдәрен һаҡлап ҡалырға тейешбеҙ.

Беҙҙең көс - үҙенсәлекле башҡорт характерында. Башҡорттар быуаттар буйына толерантлығы һәм башҡа дингә ҡарата түҙемлелеге менән дан тотҡан. Беҙ үҙ тарихыбыҙ менән көстөң берҙәмлектә булыуын иҫбатлайбыҙ.

Глюда Ғәлимова, Түбәнге Сатта тыуып үҫкән, сараның бағыусыһы:

- Оҙаҡ йылдар Мортазиндарҙың шәжәрә ағасын төҙөргә хыялландым. Былтыр йыл аҙағында Светлана Хашимова етәкселегендә күләмле эш башланды. Был бик ҙур хеҙмәт булды. Асыштарҙан, ә улар күп ине, мине шатлыҡ хисе биләп алды, ә йәнем йырланы. Быларҙың барыһын да һүҙ менән генә аңлатып булмай. Беләһегеҙме, мин бер ҡасан да гәрәйле тип уйламаным үҙемде. Архив документтарында асыҡланыуынса, беҙ - саф ҡанлы башҡорттар. Был минең өсөн көтөлмәгән хәл булды, сөнки атай һәр ваҡыт беҙ татарҙар, тип әйтте. Баҡтиһәң, беҙҙең ата - бабаларыбыҙ аҫаба ерҙәрҙең хужалары булған. Ҡорбанбикәнең өләсәй яғынан беҙ мулла Бикташтың вариҫтары. Ул мөхтәсиб була. Моғайын, ата-бабаларыбыҙ Түбәнге Сатҡа Шулғандан килгәндер. Был тарихтарҙа юҡ, әммә үҙ эшенең фанаты Светлана Фәнил ҡыҙы  быға дәлил тапты..

Был сараны  ойоштороуҙа ҡатнашҡан һәр кемгә ихлас рәхмәт белдерәм.

Светлана Хашимова, тыуған яҡты өйрәнеүсе:

- Был проект минең өсөн үҙенсәлекле булды. Беренсенән, масштабы: 11 быуын. Икенсенән, ғәжәп демографик деталь — бер быуын вәкилдәре араһындағы ваҡыт айырмаһы 66 йәшкә етә. Һигеҙенсе быуынға еткәс, уның һаны менән хайран ҡалдым: был тармаҡта бер юлы 115 кеше йыйылды. Был үҙенсәлекле йылъяҙма булып сыға, уны тулыһынса күрергә мөмкин.

Кем һоҡландырҙымы? «Гәрәй 2 (2)» томында 1844 йыл өсөн X Башҡорт кантоны хеҙмәткәрҙәренең исемлеге бар. Түбәнге Саттан исемлеккә 69 кеше инә. Был һан ауыл халҡының юғары мобилизацияға  әҙерлеге һәм яуаплылығы хаҡында һөйләй. 1844 йылға бишәр тапҡыр хеҙмәттә булған 11 «ветеран» айырыуса иғтибарға лайыҡ. Улар араһында Мортазиндарҙың алыҫ ата-бабаһы Абдуллатиф Абдулғафаров та бар. Уның хеҙмәт исемлеге һоҡландыра: ул губерна эсендә генә түгел, ә унан ситтә лә хеҙмәт итә, дәүләт бурыстарын үтәй.

Тел тураһында

Тыуған яҡты өйрәнеүсе әйтеүенсә, күптәрҙә Башҡортостандың төньяҡ-көнбайышы — татар телле төбәк тигән стереотип барлыҡҡа килгән. Светлана Хашимова был фекер менән ҡәтғи риза түгел. "Мин үҙем башҡорт теленең уникаль диалектында үҫтем, уны аҫаба башҡорттарҙың, был ерҙәрҙең аҫаба хужаларының тоҡомо булараҡ һаҡлайым», - ти ул.

"Глюда Ахун ҡыҙы Ғәлимова, сығышы менән Башҡортостандың Түбәнге Сат ауылынан, Әммә күп йылдар Татарстанда йәшәй. Әлбиттә, башҡа тел мөхитендә оҙаҡ йәшәү уның телмәренә йоғонто яһай, - тип дауам итә тыуған яҡты өйрәнеүсе. - Ул миңә шәжәрә төҙөүҙе һорап мөрәжәғәт иткәндә, үҙенең боронғо башҡорт Гәрәй ырыуына ҡарауын да белмәне. Тикшеренеүҙәрем бөтәһен дә урынға ҡуйҙы: Түбәнге Сат — ысын башҡорт ауылы. ГлюдаАхун ҡыҙы  һәм уның бөтә ҙур ғаиләһе был фактты ғорурлыҡ менән ҡабул итә. Ахыр сиктә, үҙ тамырҙарыбыҙҙы белеү беҙҙе бары тик үҙ шәхесебеҙҙе тәрәнерәк аңларға һәм тарихҡа ҙур ихтирам менән ҡарарға ярҙам итә».

Йыйынға килгәндә, бына нимә әйтергә теләйем: ауыл халҡы өсөн сараны матур үткәреү генә мөһим түгел. Ул әле бик йөкмәткеле килеп сыға. Йыйын башланыр алдынан уҡ мәрхүмдәр хөрмәтенә доғалар уҡыла, шулай уҡ ҡорбан килтерелә. Һуңыраҡ ҡорбан һарығы итенән бөтәһе өсөн дә тәмле плов әҙерләгәндәр. Йыйын халыҡты тағы ла нығыраҡ берләштерә. Ойоштороусылар әйтеүенсә, староста Марс Мөғәлимовтың өлгөһө йоғошло була. Һәм һәр кем үҙ өлөшөн индерергә тырыша. Ата-бабаларға хөрмәт менән. Киләсәк хаҡына. Тарихи хәтер тере булһын өсөн. *Йыйында Светлана Хашимоваға Бөтә Донъя башҡорттары ҡоролтайының «Әл да нур сәс халҡыңа " миҙалы тапшырылды

Гәрәй ырыуы башҡорттары Башҡортостандың төнъяҡ-көнбайыш өлөшөндә йәшәй. Улар төйәк иткән ерҙәр бөгөн республиканың Краснокама, Яңауыл, Ҡалтасы, Илеш, Тәтешле райондарына инә. Шулай уҡ Гәрәй башҡорттары хәҙерге Татарстандың Аҡтаныш районында йәшәй. Унда Иҫке һәм Яңы Балтас, Иҫке Теләкәй, Шәрип, Ҡуян, Аҡтанышбаш, Ирмәш, Әзәкүл, Илсебай, Уразай, Таҡталасыҡ, Ямалы, Түбәнге Гәрәй ауылдарында Гәрәй ырыуы башҡорттары көн итә